Mae Cymru’n wynebu bwlch cynllunio olyniaeth a allai beryglu miloedd o fusnesau lleol, swyddi a gwerth cymunedol, yn ôl rhybudd adroddiad newydd gan Dirnad Economi Cymru. Mae’n galw am gynnig cymorth cenedlaethol sengl, gweladwy i helpu perchnogion busnesau bach a chanolig (BBaCh) i gynllunio’n gynharach, cael mynediad at ganllawiau ymarferol a pharatoi ar gyfer y newid perchnogaeth cyn iddo ddod yn fater brys.
Mae’r adroddiad, Strategaethau Cynllunio Olyniaeth Perchnogaeth Busnesau Bach, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf ac a ysgrifennwyd gan Mark Lang, Max Munday, Annette Roberts, a Neil Roche o Uned Ymchwil Economi Cymru yn Ysgol Busnes Caerdydd, y cyfleoedd a'r heriau sy'n wynebu cymuned busnesau bach a chanolig Cymru wrth i berchnogion busnesau agosáu at ymddeoliad neu ystyried trosglwyddo perchnogaeth.
Mae ei ganfyddiadau'n adlewyrchu her ehangach sy'n wynebu busnesau ledled Cymru a'r DU. Dangosodd astudiaeth yn 2025 gan Hymans Robertson Personal Wealth mai dim ond 34% o berchnogion busnesau teuluol yn y DU sydd â chynllun olyniaeth ffurfiol ar waith, tra bod dadansoddiad gan ExitRadar, yn seiliedig ar ddata 2025, wedi canfod bod gan fwy nag 800,000 o gwmnïau yn y DU gyfarwyddwyr dros 60 oed heb gynllun olyniaeth. Mae'r un astudiaeth honno'n amcangyfrif nad yw mwy na 90% o fusnesau bach a ddygir i'r farchnad byth yn cwblhau gwerthiant.
Mae'r darlun yng Nghymru yr un mor bryderus. Canfu ymchwil flaenorol y cyfeiriwyd ati yn adroddiad DEC mai dim ond 16% o fusnesau bach a chanolig Cymru oedd wedi ystyried cynllunio olyniaeth yn y tymor hwy, tra nad oedd gan 47% o fusnesau bach a chanolig Cymru sy'n eiddo i deuluoedd gynllun olyniaeth ffurfiol ar waith. Mae'r adroddiad yn dod i'r casgliad bod cynllunio olyniaeth yn parhau i fod heb ei ddatblygu'n ddigonol ar draws tirwedd busnesau bach a chanolig Cymru.
Mae'r adroddiad yn argymell ecosystem gymorth mwy cydlynol ar gyfer cynllunio olyniaeth yng Nghymru, wedi'i ganoli ar gynnig cymorth cenedlaethol sengl, gweladwy a hygyrch i helpu perchnogion busnesau i ddeall eu hopsiynau , cael mynediad at gyngor arbenigol a chyllid , a dechrau cynllunio'n llawer cynharach.
Dywedodd Adam Price, Gweinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni:
“Mae’r ymchwil hwn gan Dirnad Economi Cymru yn tynnu sylw at bwysigrwydd helpu perchnogion busnesau i gynllunio ar gyfer y dyfodol a sicrhau y gallant gael mynediad at y gefnogaeth gywir ar yr amser cywir. Yn rhy aml, caiff cynllunio olyniaeth ei ystyried yn ddiweddarach, pan mewn gwirionedd gall cynllunio cynnar fod yn hanfodol i sicrhau swyddi, buddsoddiad a llwyddiant busnes hirdymor.
“Rydym am greu system gymorth busnes symlach a mwy gweladwy sy’n helpu mentrau ym mhob cam o’u taith. Mae hynny’n cynnwys darparu llwybrau cliriach at gyngor, cyllid a chymorth arbenigol i berchnogion busnesau sy’n ystyried olyniaeth, allbryniannau rheolwyr, perchnogaeth gweithwyr neu opsiynau pontio eraill.
“Drwy ddod â chefnogaeth ynghyd a’i gwneud hi’n haws i lywio, gallwn helpu mwy o fusnesau Cymru i aros â gwreiddiau lleol, diogelu swyddi o safon a pharhau i gyfrannu at dwf a ffyniant cymunedau ledled Cymru.”
Dywedodd Max Munday o Uned Ymchwil Economi Cymru: “Mae gormod o berchnogion busnesau, sy’n brysur gyda’r heriau beunyddiol o redeg eu busnesau, mewn perygl o adael cynllunio olyniaeth tan y funud olaf gan roi blynyddoedd o’u gwaith caled a’u gwerth economaidd hanfodol mewn perygl.
“Mae’r dystiolaeth yn amlwg. Mae cannoedd o filoedd o fusnesau ledled y DU yn agosáu at drawsnewidiad perchnogaeth holl bwysig a hynny heb gynllun ffurfiol ar waith. Mae llawer o berchnogion yn tybio y byddant yn syml yn gwerthu pan ddaw’r amser, ond y gwir amdani yw nad yw’r rhan fwyaf o fusnesau a ddaw i’r farchnad byth yn cwblhau gwerthiant. Mae’r adroddiad hwn yn dangos pwysigrwydd sicrhau bod gan berchnogion busnesau fynediad at y cyngor, y gefnogaeth a’r cyllid sydd eu hangen arnynt i gynllunio ar gyfer y dyfodol .”
Ers ei lansio yn 2017, mae Banc Datblygu Cymru wedi ariannu 379 o gytundebau olyniaeth gyda £157 miliwn, gan helpu busnesau ledled Cymru i aros yn eiddo lleol wrth ddiogelu swyddi a chreu cyfleoedd ar gyfer twf yn y dyfodol.
Mae enghreifftiau diweddar yn cynnwys allbryniant rheolwyr o Design & Supply, sydd wedi'i leoli ym Merthyr Tudful, gyda chefnogaeth buddsoddiad gan y Banc Datblygu, a alluogodd y tîm rheoli i gymryd perchnogaeth o'r busnes wrth sicrhau ei ddyfodol hirdymor. Cefnogodd y Banc Datblygu hefyd drawsnewid y busnes logisteg Lloyd & Gravell i berchnogaeth gweithwyr, gan helpu i sicrhau dyfodol y cwmni wrth roi cyfran uniongyrchol i weithwyr yn ei lwyddiant.
Dywedodd Giles Thorley, Prif Weithredwr Banc Datblygu Cymru:
“Mae gan Gymru filoedd o fusnesau llwyddiannus sy’n eiddo i bobl leol ac sy’n ganolog i swyddi, cadwyni cyflenwi a chymunedau, ond mae gormod ohonyn nhw’n agosáu at drawsnewid perchnogaeth heb gynllun clir.
“Nid yw trawsnewidiadau llwyddiannus yn digwydd ar ddamwain. Maent yn gofyn am gynllunio cynnar, cyngor da a mynediad at gyllid priodol. Oni bai bod cefnogaeth yn hawdd i'w chael ac yn hawdd i'w lywio , fel arall gall busnesau cryf gael trafferth sylweddoli eu gwerth neu sicrhau eu dyfodol.
“Ers 2017, rydym wedi ariannu 379 o gytundebau olyniaeth gyda £157 miliwn, gan gefnogi pryniannau rheolwyr, ymddiriedolaethau perchnogaeth gweithwyr a llwybrau olyniaeth eraill sy'n helpu busnesau i aros yn gryf, yn annibynnol ac wedi'u hymgorffori yn eu cymunedau.
“Rydym wedi gweld yn uniongyrchol sut y gall cyllid olyniaeth amddiffyn swyddi, cadw perchnogaeth leol a chreu’r llwyfan ar gyfer twf yn y dyfodol. Byddai cynnig cymorth cenedlaethol sengl, gweladwy, wedi’i ategu gan ganllawiau ymarferol ac ymwybyddiaeth dargedig, yn helpu mwy o berchnogion busnesau bach a chanolig Cymru i gynllunio’n gynharach a rhoi’r cyfle gorau i fusnesau hyfyw aros yn eu lle yng Nghymru yn y tymor hir.”
Mae Dirnad Economi Cymru yn gydweithrediad rhwng Ysgol Busnes Caerdydd, Ysgol Busnes Bangor, y Ganolfan Ymchwil Menter, y Swyddfa Ystadegau Gwladol a Banc Datblygu Cymru. Mae'r bartneriaeth yn rhoi cipolwg annibynnol ar y cyfleoedd a'r heriau sy'n wynebu economi Cymru.
Ein Prif Weithredwr, Giles Thorley, gyda Beth Bysouth, Rheolwr-gyfarwyddwr Dragon Recycling Solutions Ltd, cwmni sydd wedi'i leoli yn Nhredegar. Fe wnaethom helpu i ariannu pryniant y cwmni gan y rheolwyr yn Dragon RS drwy becyn buddsoddi gwerth £5 miliwn.
